“Tasarımcı Düşünce” (Design Thinking) kavramı ilk defa 1960’larda karşımıza çıkıyor; ama iş dünyasında ünlü olmasına vesile olan kişi David Kelley… Kelley 1991 yılında, daha sonra oldukça nam salacak olan IDEO isimli tasarım firmasını kuruyor ve “Tasarımcı Düşünce” için adım adım yapılandırılmış bir yöntem (method) ortaya atıyor. Akademik dünyada bu konunun popülerleşmesine öncülük eden kişi ise, daha sonra tasarım alanında ünlü bir akademisyen haline gelecek olan Richard Buchanan… 1992 yılında yazdığı bir makalede (Wicked Problems in Design Thinking) “Tasarımcı  Düşünce” kavramını bir yaklaşım (approach) veya bakış açısı olarak tarif edip günümüzün vahim sorunlarına nasıl çare olabileceğini anlatıyor.

Farklı kaynakları kurcaladıkça “Tasarımcı Düşünce” kavramı ile ilgili karmaşanın boyutunu anlıyorsunuz. Buchanan da 2011 yılındaki bir mülakatında bu duruma şöyle değinmiş: “Tasarımcı düşünce, çok muğlak, kontrolden çıkmış bir kavram. Kimi için bilişsel bir süreç, kimi için bir yetkinlik ve alışkanlıklar kümesi, bazıları için ise bir iş sloganı. Bu kavramın bu kadar çok şeye indirgenmiş olmasına üzülüyorum, özellikle de IDEO gibi bir firmada. İsmine “Tasarımcı Düşünce” dedikleri bir reçeteleri (yöntemleri) var.”

Sonuç olarak, bir sürü kaynağa baktıktan sonra bende hakim olan görüş, Buchanan’ın perspektifinin daha doğru olduğu… Yani “Tasarımcı Düşünce”yi, “Sistemci Düşünce” (Systems Thinking) gibi bir yaklaşım olarak düşünmekte fayda var. Bu yaklaşımın özelliklerini şöyle özetleyebiliriz:

  • Belirsizlik seviyesi yüksek ve odağında insanın olduğu sorunlarda kullanılabilecek
  • Çözüm ararken soruna değil, çözüme odaklanan
  • Çözüm için doğrusal bir akış değil, git gelin çok olduğu karmaşık akışlar izleyen
  • Soyut konuları da (duygular, estetik..vb) dikkate alan

IDEO da daha sonra Buchanan’a kulak vermiş olsa gerek, kurdukları bir sivil toplum girişimi olan ideo.org’ta yöntemlerine “Tasarımcı Düşünce” demeyi bırakıp “İnsan Merkezli Tasarım” (Human Centered Design) kavramını kullanmaya başlamışlar.

“İnsan Merkezli Tasarım” (Human Centered Design – HCD) kavramı da sık sık “Kullanıcı Merkezli Tasarım” (User Centered Design – UCD) ile kıyaslanır. Pek çok kaynakta bu iki kavramın aynı şeyi ifade ettiğine dair yorumlar mevcut. İkisi de insanı (ya da kullanıcıyı) merkeze koyarak çözüm tasarlama amacını güden ve içinde buna yönelik pek çok süreç ve yöntem barındıran bir sistem çerçevesini (framework) ifade ediyor diyebiliriz. HCD daha çok sosyal alanlarda kullanılan hali, UCD de daha çok yazılım geliştirme alanında kullanılan hali gibi… Buna bir de son zamanlarda “Müşteri Merkezli Tasarım” (Customer Centered Design – CCD) kavramı da eklenmiş. Tahmin edeceğiniz üzere, bu da aynı kavramın daha çok satış-pazarlama alanında kullanılan hali.

Bu arada “İnsan Merkezli Tasarım” ISO standartlarına da girmiş durumda… Bu sistem çerçevesi altında, özellikle yazılım geliştirme alanından doğmuş pek çok yöntem mevcut. “Kullanıcı Arayüz Tasarımı” (User Interface Design – UI), “Kullanıcı Deneyim Tasarımı” (User Experience Design – UX), “Deneyim Tasarımı” (Experience Design – XD), “Etkileşim Tasarımı” (Interraction Design – IxD), Hizmet Tasarımı (Service Design) bunlardan bazıları…

“İnsan Merkezli Tasarım” yöntemi genel hatları ile şu adımlardan oluşuyor:

  • Etnografik araştırma araçlarını (gözlem, mülakat, deneyimleme) kullanarak kullanıcı hakkında içgörü (insight) edinme
  • Katılımlı karar alma ve tasarım araçlarını kullanarak ve “hesaplanmış deneme yanılma” ile çözüm seçenekleri geliştirme
  • Eylem araştırması (action research) yaklaşımı ile “içgörü-tasarım-deneme” çevrimini sürekli işletip nihai çözüm önerisini iyileştirme

“İnsan Merkezli Tasarım” İnsan Kaynakları profesyonelleri için de anlam ifade ediyor. Bu konuya biz de 2014 yılından beri kafa yoruyoruz. Pek çok kaynağı inceledik, bazı danışmanlarla çalıştık. Zaman zaman bizim için çok anlamlı olmayan yönlere de sürüklenmişiz, daha sonra fark ettik. En sonunda kendimiz için doğru bir çerçeve ve yöntem oluşturabildik diye düşünüyorum. Bunun için İK’da İnsan Merkezli Tasarım bölümüne bakabilirsiniz.